Trong tao đàn văn học Việt Nam có rất nhiều bài thơ viết về mùa xuân, viết về thời khắc giao thừa. Trong đó, bài thơ Năm mới chúc nhau của Trần Tế Xương lại mang một màu sắc khác. Đó không đơn thuần là lời chúc tết mà là sự châm biếm sâu cay xã hội đương thời. Mượn lời chúc tết, nhà thơ đã làm bật nổi sự thối nát của xã hội thực dân nửa phong kiến. Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu lời chúc sắc bén vào dịp đầu năm cùng Trần Tế Xương trong bài viết sau.
Ý nghĩa của thơ chúc tết
Thơ chúc tết có rất nhiều bài thơ hay, ý nghĩa, mang trong đó niềm vui hân hoan cùng những lời chúc tốt đẹp. Đa phần thơ chúc tết rất ngắn gọn, giọng điệu tươi vui, nhịp thơ nhẹ nhàng, tươi mới. Trong đó, nổi bật là thơ chúc tết cha mẹ, thơ chúc tết họ hàng, thơ chúc tết người yêu…
Ý nghĩa chung của những bài thơ chúc tết là: Lời chúc tốt đẹp, thể hiện mong muốn về một năm mới an khang, thịnh vượng, may mắn, bình an đến với bản thân, gia đình và bạn bè. Nội dung thơ chúc tết ẩn chứa tình cảm chân thành: Bày tỏ lòng kính trọng, sự biết ơn, mong muốn điều tốt đẹp đến với mọi người… Đó là lý do những bài thơ chúc tết luôn có sức sống lâu bền, được nhiều người yêu thích.
Bài thơ Năm mới chúc nhau của Trần Tế Xương
Cũng là thơ chúc tết nhưng Trần Tế Xương lại khai thác bài thơ theo một hướng khác biệt. Thay vì những lời chúc chân thành, ý nghĩa, thơ chúc tết của ông lại châm biếm sâu cay xã hội đương thời.
Nhan đề bài thơ rất đỗi bình thường, làm người ta liên tưởng đến những lời chúc tụng nhau vào dịp đầu năm. Thế nhưng, qua tay Tú xương, lời chúc tết ấy lại trở nên châm biếm, sắc nhọn, nó không còn là niềm vui tự nhiên.
“Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu
Phen này ông quyết đi buôn cối
Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu”
Bài thơ Năm mới chúc nhau của Trần Tế Xương giống như lời chửi tát thẳng vào những kẻ mà ông căm ghét. Chúc nó là bọn quan tham, cường hào, địa chỉ hạch sách dân nghèo. Chính sự mâu thuẫn giữa nội dung và cách thể hiện làm cho bài thơ trở nên hấp dẫn, hài hước. Đọc những câu thơ trong bài thơ, ai cũng nhận thấy đó không phải là câu chúc tết tốt đẹp mà mang nặng tinh thần mỉa mai, chửi rủa. Tế Xương giễu cợt một cách tinh tế những kẻ hợm hĩnh đang cố tình học đòi làm sang.
Trong bài thơ, Tế Xương đóng vai là một người thứ ba đang quan sát và lắng nghe câu chuyên chúc tết của những kẻ hợm hĩnh. Ông rất bình tĩnh, từ tốn “lẳng lặng mà nghe” để biết xem chúng chúc nhau như thế nào? Với chất giọng tự sự hàm chứa sự giễu cợt, thay vì chúc nhau trăm tuổi bạc đầu, Tế xương lại thêm vào chữ “râu” cuối. Điều đó khiến câu thơ mất đi sự trang trọng.
Hơn thế, trong thơ ông còn thêm các câu tự xưng: Ông, thiên hạ…. tạo nên giọng thơ đanh thép, thách thức. Ông châm biếm rằng: Chúc nhau bạc đầu râu thì hẳn răng của chúng cũng chẳng còn. Cái tài ngôn từ của Tú Xương đã biến lời chúc thành lời nguyền rủa: Chúc đang chúc nhau nhanh già, mất răng… Sự châm biếm chưa dừng lại ở đó. Sang khổ thơ thứ hai:
“Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang
Đứa thì mua tước đứa mua quan
Phen này tôi quyết đi buôn lọng
Vừa chửi vừa la cũng đắt hàng”
Chúng nó chúc nhau sao mà sang quá. Nhưng đó là cái sang của những kẻ ngu dốt, thích khoa trương, thích màu mè, thích khoe mẽ với thiên hạ. Chúng nghĩ rằng, chức quan mình mua được bằng đồng tiền dơ bẩn, trong cái xã hội nửa nạc nửa mỡ này là sang, là quý, là ngon lắm… Trong mắt Tú Xương, họ chỉ là trò hề với những lời chúc tụng kệch cỡm. Trong thơ, những tên quan tham chẳng khác gì những con khỉ thích giả làm người bằng những bộ đồ vay mượn không phù hợp.
“Họ lại mừng nhau cái sự giàu
Trăm nghìn vạn mớ để vào đâu
Phen này chắc hẳn gà ăn bạc
Đồng rụng đồng rơi lọ phải cầu…”
Bài thơ Năm mới chúc nhau chuyển từ sự giễu cợt chúc sống lâu, sống sang sang chế giễu những lời mừng: Mừng sự giàu, mừng nhiều con cháu… Trong con mắt ông Tú, tiền bạc chỉ giống như rau dưa nên để cho gà ăn cũng được. Bọn quan tham đẻ nhiều cốt chỉ để ăn hết số tiền bẩn thỉu. Ông ví chúng nó như lũ sâu bọ đông đúc, khiến phố phường trở nên chật hẹp không thể chứa nổi nên phải bồng bế nhau lên núi ở.
Đọc thơ chúc tết của Tế Xương người ta nhìn thấy rõ cái hiện thực xã hội oái oăm đương thời. Ông chán ghét xã hội tạp nham với đủ thứ người, đủ thứ chuyện tưởng chỉ có trong truyện cười. Từ bài thơ, chúng ta cảm nhận rõ hơn hoàn cảnh sống cơ cực của người dân đương thời. Họ bị bọn quan tham chèn ép, bóc lột đến tận cùng của đói nghèo. Bản thân Tế Xương là người học rộng tài cao nhưng lớn lên trong thời buổi nhiễu nhương nên bất mãn và chán ghét thực tại. Ông là người bản lĩnh, không ngại sử dụng ngòi bút làm vũ khí đâm thẳng vào mặt bọn cường quyền.
Đọc thơ chúc tết của Tế Xương giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về bức tranh xã hội Việt Nam thời bấy giờ. Bài thơ gồm nhiều câu thơ chúc mừng năm mới nhưng thực chất là bức tranh châm biếm thói đời, nạn tham quan ô trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến.
Thơ chúc tết có rất nhiều sáng tác hay. Tuy nhiên, bài thơ Năm mới chúc nhau của Trần Tế Xương lại mang một màu sắc khác. Lời chúc trong thơ ông không phải là cầu may mắn, hạnh phúc, tài lộc mà là sự giễu cợt, là lời chửi vào mặt những kẻ tham quan. Quả thưc, dưới ngòi bút của Tế Xương, thơ chúc năm mới trở nên thật đặc biệt, có một không hai.
